Poslije više od deset godina subvencionisanja prelaska sa uglja na ekološki prihvatljivije energente, Pljevlja ulaze u još jednu grejnu sezonu sa istim problemom – zagađenjem vazduha. Uprkos značajnim ulaganjima države, Eko-fonda i Opštine Pljevlja, ugalj je i dalje jedan od najpristupačnijih energenata za grijanje domaćinstava. Uz rast cijene peleta, otvara se i pitanje da li bi dio građana mogao da se vrati starim ložištima, ali i koliko su dosadašnje subvencije zaista doprinijele poboljšanju kvaliteta vazduha.
Pljevlja već decenijama važe za jednu od ekološki najopterećenijih sredina u Crnoj Gori. Termoelektrana, industrijski objekti, kolektivne kotlarnice i hiljade individualnih ložišta predstavljaju izvore zagađenja, dok nepovoljan geografski položaj i česte temperaturne inverzije dodatno pogoršavaju stanje tokom zimskih mjeseci.
Od 2015. godine lokalna uprava različitim programima pokušava da podstakne građane da umjesto uglja koriste pelet i druge manje zagađujuće načine grijanja. Međutim, više od decenije kasnije, cijena energenata ponovo postaje jedan od ključnih izazova.
Ugalj višestruko jeftiniji od peleta
Prema maloprodajnom cjenovniku Rudnika uglja Pljevlja, tona uglja u komadu košta 87,49 eura, sitnog komada 87,26 eura, kocke 88,62 eura, dok je cijena oraha 69,64 eura.
Sa druge strane, cijene peleta toliko su porasle da je Vlada Crne Gore krajem septembra morala da interveniše i ograniči ih na 250 eura po toni za klasu A2, odnosno 270 eura za klasu A1, sa uračunatim PDV-om. Ali se tova odlika prema riječima naših sugradjana ne primjenjuje i veoma je teško ovih dana nabaviti pelet za grijanje čak i po skupljim cijenama.
To znači da je tona kvalitetnijeg peleta nominalno više od tri ili čak 4 puta skuplja od tone uglja u komadu.
Iako ovo nije neposredno poređenje troškova grijanja, jer ugalj i pelet imaju različitu toplotnu vrijednost, a efikasnost njihovog sagorijevanja zavisi od vrste peći ili kotla, razlika u nabavnoj cijeni svakako predstavlja značajan faktor prilikom izbora energenta.
Posebno zabrinjava to da se pojedina domaćinstva koja su prethodnih godina, uz državnu ili opštinsku pomoć, prešla na pelet, zbog visokih troškova ponovo počnu da koriste ugalj.
Da problem nije riješen ni administrativnim ograničavanjem cijene peleta, pokazuje i nedavno pisanje RTCG-a o dodatnoj naplati pakovanja i transporta. Prema objavljenom računu jednog kupca, za 1,05 tona peleta obračunato je ukupno 346,50 eura.
Koliko se domaćinstava u Pljevljima zaista vratilo uglju, za sada nije poznato. Ipak, sve veća razlika u cijenama otvara opravdano pitanje koliko je prelazak na pelet dugoročno finansijski održiv.
Zimski vazduh pokazuje ozbiljnost problema
Koliko je zagađenje vazduha tokom grijne sezone ozbiljno, najbolje pokazuju podaci Agencije za zaštitu životne sredine.
Samo tokom januara 2026. godine u Pljevljima je registrovano 26 dana sa prekoračenjem dozvoljene srednje dnevne koncentracije PM10 čestica.
Najveća zabilježena dnevna koncentracija iznosila je čak 245 mikrograma po kubnom metru, gotovo pet puta više od propisane dnevne granične vrijednosti od 50 mikrograma.
Posebno zabrinjava podatak da propisi dozvoljavaju najviše 35 dana prekoračenja ove granice tokom čitave godine, a Pljevlja su gotovo tri četvrtine tog broja dostigla tokom samo jednog zimskog mjeseca.
Agencija za zaštitu životne sredine još ranije je jasno upozorila da početak korišćenja čvrstih goriva za grijanje, među kojima u Pljevljima dominira ugalj, prati pogoršanje kvaliteta vazduha.
Sagorijevanje uglja u individualnim ložištima doprinosi emisijama suspendovanih čestica PM10 i PM2,5, sumpor-dioksida i drugih štetnih materija. Posebno su opasne najsitnije čestice koje mogu prodrijeti duboko u pluća i predstavljaju rizik za zdravlje stanovništva.
Ipak, individualna ložišta nijesu jedini izvor zagađenja, niti se na osnovu samih mjerenja koncentracije čestica može precizno utvrditi njihov udio u ukupnom zagađenju bez dodatnih analiza izvora emisija.
Koliko su subvencije zaista pomogle?
Opština Pljevlja započela je subvencionisanje nabavke peleta još 2015. godine. Prema podacima koje je lokalna uprava objavila početkom 2022. godine, broj domaćinstava koja koriste ove subvencije porastao je sa manje od 200 na približno 1.000 do kraja 2021. godine.
Opština je tada procijenila da je zahvaljujući ovim mjerama godišnja potrošnja uglja smanjena za oko 4.000 tona, a drveta za približno 4.200 kubnih metara.
Riječ je o značajnim rezultatima, koji pokazuju da subvencije nijesu bile bez efekta.
Međutim, postavlja se pitanje koliko su ti rezultati održani tokom narednih godina i da li je smanjenje potrošnje uglja zaista nastavljeno.
Pored opštinskih subvencija za kupovinu peleta, država i Eko-fond sprovode programe energetske efikasnosti koji obuhvataju zamjenu sistema grijanja, termoizolaciju objekata i druge mjere za smanjenje potrošnje energije.
Za podršku domaćinstvima u Pljevljima u okviru jednog od državnih programa bilo je opredijeljeno 1,7 miliona eura, dok je krajem 2025. godine predloženo dodatnih 536.000 eura za finansiranje preostalih odobrenih prijava iz ove opštine.
U međuvremenu je Opština Pljevlja za 2026. povećala subvencije za nabavku peleta na 50 odsto cijene, odnosno najviše 160 eura po paleti, uz ograničenje od dvije palete po domaćinstvu.
Ipak, za ozbiljnu ocjenu efikasnosti svih ovih programa nedostaju objedinjeni i ažurni podaci: koliko je starih peći na ugalj trajno povučeno iz upotrebe, koliko domaćinstava danas koristi subvencionisane sisteme grijanja i koliko je stvarno smanjena potrošnja uglja u gradu.
Drugim riječima, nije dovoljno znati koliko je novca potrošeno i koliko je novih peći ugrađeno. Važno je znati koliko se manje uglja zaista loži i koliko građani zbog toga udišu čistiji vazduh.
Ugalj se još loži i u Evropskoj uniji, ali se njegova upotreba smanjuje
Pljevlja nijesu jedina sredina u Evropi u kojoj se domaćinstva i dalje griju direktnim sagorijevanjem uglja.
Prema podacima Evropske komisije, oko 15 odsto domaćinstava u Poljskoj još koristi ugalj za individualno grijanje. Poljska je jedna od članica Evropske unije sa najvećim brojem domaćinstava koja koriste ovaj energent.
Ipak, ta država već godinama sprovodi program „Čist vazduh“, kroz koji finansira zamjenu zastarjelih peći i poboljšanje energetske efikasnosti kuća.
Prema podacima poljskog Ministarstva klime i životne sredine iz jula 2026. godine, kroz program je već zamijenjeno više od 603.000 neefikasnih sistema grijanja, među kojima su brojne stare peći na ugalj.
Sličan problem postoji i u Češkoj. Evropska agencija za životnu sredinu navodi da približno 14 odsto čeških domaćinstava još koristi čvrsta fosilna goriva za grijanje. Ta država je od septembra 2024. zabranila korišćenje najstarijih i najneefikasnijih kotlova na čvrsta goriva.
Iskustva ovih država pokazuju da problem individualnih ložišta nije specifičan samo za Pljevlja, ali i da evropske zemlje pokušavaju da ga riješe kombinacijom subvencija, tehnološke modernizacije, poboljšanja izolacije objekata i postepenog ograničavanja najzagađujućih sistema grijanja.
Da li je subvencionisanje peleta dovoljno?
Dosadašnja iskustva otvaraju pitanje može li se problem grijanja u Pljevljima trajno riješiti subvencionisanjem kupovine peleta, čija cijena zavisi od tržišnih kretanja, dostupnosti sirovina i poslovne politike proizvođača.
Građanin koji je dobio subvenciju za kupovinu peći mora svake naredne zime obezbijediti dovoljno novca za gorivo. Ako cijena peleta značajno poraste, finansijska korist od jednokratne pomoći za nabavku uređaja može se brzo izgubiti.
Zbog toga se kao moguća dugoročnija rješenja nameću bolja termoizolacija objekata, energetski efikasniji sistemi grijanja, toplotne pumpe i širenje pouzdanog, ekonomski pristupačnog daljinskog grijanja, gdje za to postoje tehnički uslovi.
Posebno važnu ulogu u budućnosti Pljevalja trebalo bi da ima projekat toplifikacije grada, čija realizacija godinama predstavlja jedno od ključnih pitanja energetske i ekološke politike.
Pred još jednu zimu – stara pitanja bez konačnih odgovora
Poslije više od deset godina subvencija i brojnih najava rješavanja problema zagađenja, Pljevlja novu grijnu sezonu dočekuju sa ozbiljnim izazovima.
Nesporno je da su programi podsticaja omogućili dijelu građana da napusti ugalj i pređe na druge energente. Međutim, visoke cijene peleta, ograničena kupovna moć domaćinstava i i dalje prisutna individualna ložišta pokazuju da problem nije riješen.
Zato se pred nadležnim institucijama nameću pitanja: Koliko je do sada ukupno potrošeno javnog novca za zamjenu peći i subvencionisanje peleta? Koliko se domaćinstava trajno odreklo uglja? Da li je zabilježen povratak ovom energentu i, konačno, kakvi su mjerljivi efekti subvencija na kvalitet vazduha?
Odgovori na ova pitanja važni su kako bi se procijenilo da li dosadašnju politiku treba nastaviti u istom obliku ili podršku građanima snažnije usmjeriti ka trajnim rješenjima.
Jer cilj subvencija ne bi trebalo da bude samo kupovina novih peći, već trajno smanjenje zagađenja i obezbjeđivanje grijanja koje građani Pljevalja mogu sebi priuštiti.
