Krompir je višegodišnja biljka. Upotrebna vrijednost krompira vrlo je velika. Upotrebljava se u ljudskoj ishrani pripremljen na različite načine. Krompir je dobra stočna hrana. Po probavljivosti organskih materija (83 – 97%) krompir među korjenasto gomoljastim biljkama dolazi na prvo mjesto. U ishrani stoke upotrebljava se sirov i kuvan i to pretežno sitni gomolji, ali i osušena cima, koja se ne smije koristiti u zelenom ili uvelom stanju, jer izaziva probavne smetnje. Krompir je važan i u preradi, jer se od njega dobijaju skrob i alkohol. Agrotehnička važnost krompira je ogromna, jer je okopavina i idealan predusjev za druge ratarske kulture, posebno za strna žita.
Krtola krompira sadrži oko 25% suve materije, od čega je 14 – 22% skroba, 1,4 – 3% bjelančevina, 1% celuloze, 0,2 – 0,3% masti , 0,8 – 1% mineralnih materija. Krompir je bogat vitaminima C, B grupe (B1, B2 i B6), zatim karotenoidima kao I vitaminima PP i K. Vitaminima su naročito bogate mlade krtole.
Krompir predstavlja biljku umjerenog klimata.. Zahvaljujući visokoj adaptibilnosti može se uzgajati na krajnjem jugu, kao i na krajnjem sjeveru. Najstabilnije prinose daje u područjima srednjih širina, koji imaju relativno nižu temperaturu tokom vegetacije.
ZAHTJEVI PREMA TEMPERATURI
Krompir nije prilagođen visokim temperaturama, ali je isto tako osjetljiv i na niske temperature. Cima kod većine sorata krompira strada pri temperaturi –1oC. Postupno smanjivanje temperature dovodi do nakupljanja šećera u biljkama i do povećanja otpornosti prema manjim mrazevima. (-4oC).
Utvrđeno je da gomolji koji su prošli razdoblje mirovanja i koji su posađeni u zemljište, počinju klijati već kod 3 – 5oC. Klijanje protiče usporeno, korijen se slabo razvija, a gomolji su skloni infekcijama.
Normalno klijanje se odvija pri temperaturi od 7 – 8oC. Sa povećanjem temperature uz dovoljno vlage u zemljištu, klijanje se značajno povećava. Pri temperaturi zemljišta od 11 – 12oC ponici se pojavljuju za 23 dana, a pri 14 – 15oC za 12 – 13 dana. Najpovoljnija temperatura za klijanje gomolja je 18 – 20oC, a ponici se javljaju za 10 – 12 dana poslije sadnje. Pri stalno niskoj temperaturi zemljišta od 7oC, ponici se javljaju za 30 – 35 dana, a u nepovoljnim prilikama i za 50 dana.
Porast vegetativne mase potpuno se prekida kod temperatura manjih od 7oC, a asimilacija protiče usporeno. Manje opasne po biljku su niže temperature početkom vegetacije, jer mlade biljke krompira imaju dobru regeneracijsku sposobnost.
Početak formiranja gomolja kod većine sorata krompira poklapa se s fazom formiranja cvjetnih pupoljaka. Najpovoljnija temperatura zemljišta u to vrijeme je 16 – 19oC (temperatura vazduha 21 – 25oC). Gomolji koji rastu pri povećanim temperaturama imaju često puta izdužen oblik, a masa cime značajno se povećava.
Pri djelovanju temperatura iznad 30oC tokom dužeg perioda, prestaje tuberizacija (porast gomolja) I dolazi do ogrubljenja pokožice. S druge strane povećane temperature zemljišta omogućavaju povećano formiranje i grananje stolona što označava pojačani rast na račun prinosa gomolja.
ZAHTJEVI PREMA VODI
Potrebe krompira prema vodi mijenjaju se tokom vegetacije. U početnoj fazi razvoja, krompir nema velike zahtjeve za vodom. Koristi se voda u gomolju. Ako je zemljište ekstremno suvo, voda u gomolju nije dovoljna, a razvoj korijena se pogoršava.
S porastom biljke, potrebe krompira za vlagom rastu i dosežu svoj maksimum u razdoblju intezivnog porasta i cvjetanja. Sušnije razdoblje u julu i avgustu znatno smanjuje proces formiranja gomolja. Potrebe gomolja za vodom određene su prirodom hemijskog sastava gomolja, formiranjem velike nadzemne mase kao i relativno slabo razvijenim korijenovim sistemom.
Optimalna vlažnost zemljišta za krompir je 60 – 80% od poljskog vodnog kapaciteta. Pri smanjenju vlažnosti na 40% prinos gomolja smanjuje se za 35 – 43%. Na siromašnim zemljištima i zemljištima koja slabo zadržavaju vodu, krompir zahtijeva veću vlagu, nego na bogatijim i vododržnijim zemljištima.
ZAHTJEVI PREMA ZEMLJIŠTU
Krompir ima velike zahtjeve u pogledu vazdušnog režima zemljišta. Zemljište mora biti dovoljno rastresito. Na zbijenom zemljištu stoloni se granaju i formiraju sitne gomolje te stoga kromir je potrebno uzgajati na zemljištima lakim po mehaničkom sastavu (strukturni černozem, lake glinuše, pjeskuse i drugo).
Vazduh je neophodan za normalnu životnu aktivnost korijena. Pri većem nedostatku vazduha korijen slabo raste, a znatno se smanjuje i moć upijanja. U zbijenom zemljištu ili zemljištu zasićenom vodom (manje vazduha), opaža se truljenje i izumiranje korjena. Pri dobroj aeraciji mikrobiološka aktivnost je veća te se energičnije nakupljaju topive hranjive materije. Što se tiče pH zemljišta krompiru najbolje odgovara blago kiselo do blago alkalno zemljište raspona pH od 6,5 do 7.5.
ZAHTJEVI PREMA SVJETLOSTI
Krompir zahtijeva dosta svjetla, a pri njegovom nedostatku značajno se smanjuje prinos. Pri dobroj ishrani biljaka, izrasta velika nadzemna masa te dolazi do zasjenjivanja biljaka.
Svjetlost u velikoj mjeri utiče na sintezu ugljenihhidrata u listovima. Za vrijeme oblačnog vremena sinteza ugljenih hidrata u listu je smanjena. Svjetlost, nezavisno od njenog djelovanja na rast vegetativne mase biljke ili sintezu ugljenih hidrata u listovima, utiče na sposobnost formiranja gomolja.
Za razvoj nadzemne mase (cime) najpovoljniji su dugi topli dani s umjerenim osvjetljenjem, dok su za formiranje gomolja neophodni kratki dani. Tada se na rast cime troši manji dio nakupljenih ugljenih hidrata, a ostatak se koristi za formiranje gomolja. Velika količina organske materije može se nakupiti samo u biljkama s dobro razvijenom lisnom površinom. Stoga su za dobivanje optimalnog prinosa potrebni dugi dani na početku vegetacije (koji omogućuju rast cime), a zatim kratki (koji pogoduju formiranju gomolja).
FENOLOŠKE FAZE KROMPIRA
U toku vegetacije krompir prolazi kroz pet fenofaza:
- Klijanje i nicanje – označava pojavu biljčica u 50% kućica. Od sadnje do nicanja gomolji u zemljištu proklijaju i počnu stvarati korijenov sistem, dok u početku porast klice zavisi od majčinskog gomolja, koji je snadbijeva vodom i hranom.
- Pojava pupova – poslije 30 ili više dana od nicanja (što zavisi o ranozrelosti sorte) na vrhu stabljike stvara se mala cvat, koja nosi pupoljke. To je početak faze stvaranja pupoljaka (butonizacija). Od nicanja do butonizacije biljka stvori razgranat korijen i nadzemnu stabljiku uz porast stolona.
- Cvjetanje – ubrzo poslije pojave populjaka dolazi do otvaranja prvih cvjetova. Istovremeno počinje stvaranje gomolja. Najbrže rastu gomolji ranih sorti, a najsporije kasnih. U to vrijeme porast stabljike i lišća dostiže maksimum.
- Stvaranje gomolja – početak ove faze vrlo je teško odrediti. Pošto se gomolji stvaraju u zemljištu, potrebno je vršiti specijalizovana posmatranja i to od trenutka punog cvjetanja, pa svakih 15 dana do vađenja.
- Venjenje i sušenje cime – nastupa pri kraju vegetacije. Ova pojava opaža se samo kod ranih sorti. Kasne sorte vegetiraju do prvih jesenjih mrazeva. Masa nadzemnog dijela značajano se smanjuje, a prirast mase gomolja je usporen ili skoro prestaje.
Faze razvoja krompira
FIZIOLOŠKE FAZE SJEMENA
Dormantnost
Ovo je faza mirovanja gomolja. Nakon iskopavanja, gomolj neće klijati niti ako se stave u povoljne uslove za klijanje (npr. temperatura 15 – 20oC i visoka relativna vlaga). Trajanje razdoblja dormantnosti zavisi od sorte (od 1 do 4 mjeseca), zrelosti gomolja, uslova za vrijeme rasta, skladištenja i oštećenja gomolja.
- Dormantnost kao sortna osobina varira od 1 do 4 mjeseca
- Visoka temperatura tokom vegetacije (suša, slabo ogrtanje) ili tokom skladištenja može skratiti razdoblje dormantnosti pa takvi gomolji ranije klijaju. Ekstremni uticaj visokih ljetnih temperatura ogleda se u klijanju gomolja već na njivi.
- Stepen zrelosti gomolja – nezreli gomolji imaju kraće trajanje dormantnosti (sjemenski krompir) od zrelih gomolja (merkantilni krompir), jer su vađeni ranije od zrelih.
- Mehaničke povrede – gomolji koji su povrijeđeni mehanički tokom iskopavanja brže klijaju kao i oboljeli (bakterioze, gljive).
Vršna ili apikalna dormantnost
Nakon isteka razdoblja mirovanja (dormantnosti) pri povoljnim temperaturama (5 – 15 °C) vršno se okce budi i klica kreće sa rastom. To je faza fiziološki mladog gomolja kada vršna klica kontroliše okca u mirovanju tj. ona dominira nad njima. Sadi li se sjeme u fazi vršne dominantne klice, dobi će se samo jedna ili dvije glavne stabljike koje će se postranim granjanjem proširiti, čineći bokor. Želi li se više stabljika u jednom bokoru, kako bi se zametnuo veći broj gomolja (u sjemenarstvu), treba se ukloniti vršna klica kako bi i ostala okca krenula.
Normalno klijanje gomolja
Normalno klijanje gomolja slijedi nakon razdoblja dominantnosti vršne klice. To je razdoblje kada glavnina klica kreće i može trajati nekoliko mjeseci. Sjeme na kraju razdoblja normalnog klijanja postaje fiziološki staro.
Fiziološki staro sjeme
Nakon razdoblja normalnog klijanja (ili nakon ponavljanja otkidanja klica), gomolj postaje fiziološki star (obično mekan i smežuran) i tjera slabe i tanke klice koje se često i granaju. Sadi li se takvo fiziološki staro sjeme, pojavljuje se se tzv. bobičavost, tj. Stvoriće se mladi gomoljčići i prije nicanja. Neke su sorte tome sklone, npr. Jerla.
Pojavu bobičavosti pospješuje i preduboka sadnja kao i sadnja u hladno zemljište. Iskopaju li takva prazna mjesta, naći ćemo male gomoljčiće, razgranate, tanke i smotane klice. Sličnu pojavu tankih klica – nitavost mogu uzrokovati i virusi (virusne bolesti).
Naklijavanje
Gomolji nakon razdoblja mirovanja, pod uticajem enzimatskih procesa počinju stvarati klice. Zavisno o proizvodnom području, najmanje 30 dana prije agrotehničkog roka sadnje potrebno ih je staviti na naklijavanje. Naklijavanjem se postiže višestruka korist:
– smanjena je mogućnost zaraze tzv. „bijelih klica“ – rizochtonia,
– povećana je otpornost biljaka prema nižim temperaturama u početnoj fazi rasta,
– intenzivnije je odvijanje rasta korijenova sistema,
– ranija tehnološka i fiziološka zrelost,
– uvećava se otpornost biljaka na virusnu infekciju (pasivna otpornost),
– lakše tretiranje sjemena insekticidima i fungicidima.
RADOMIR TANJEVIĆ, Agronom, Pripravnik u NVO “Da zaživi selo”
