dva mjeseca kasnije DeSOx stavljen u probni rad

Termoelektrana „Pljevlja“ ponovo je počela da proizvodi električnu energiju 30. novembra 2025, nakon osam mjeseci zastoja zbog završnih radova na ekološkoj rekonstrukciji, iako sistem za odsumporavanje dimnih gasova tada još nije bio u funkciji.

Dvije sedmice prije pokretanja bloka stručni nadzor upozoravao je na probleme sa pristupom tehničkoj dokumentaciji, dok je termoenergetski inspektor 11. decembra konstatovao da nije obaviješten da su pribavljene sve potrebne saglasnosti za probni rad.

DeSOx, jedan od ključnih djelova rekonstrukcije, počeo je industrijski probni rad tek početkom februara 2026. godine.

Danas, više od pola godine kasnije, mjerenja koja je objavila Elektroprivreda Crne Gore pokazuju da su nakon uključivanja novih sistema emisije sumpor-dioksida i azotnih oksida višestruko smanjene.

Između ta dva podatka ostao je period od nešto više od dva mjeseca tokom kojeg je TE radila, a postrojenje predviđeno za uklanjanje sumpor-dioksida još nije bilo funkcionalno.

Dokumentacija stručnog nadzora, inspekcijski zapisnici, podaci sa mjernih stanica i akti EPCG pokazuju da problemi sa završetkom projekta nijesu postali poznati tek poslije pokretanja Termoelektrane.

Od 54 miliona do najveće rekonstrukcije TE

Ekološka rekonstrukcija bila je odgovor na obaveze koje je Crna Gora preuzela prema Energetskoj zajednici.

TE „Pljevlja“ je kroz takozvani opt-out mehanizam od 2018. dobila mogućnost da radi još 20.000 sati bez primjene strožih standarda za velika postrojenja za sagorijevanje. Dozvoljeni broj sati potrošen je već krajem 2020. godine.

Termoelektrana je nastavila da radi, a Sekretarijat Energetske zajednice 2021. pokrenuo je postupak protiv Crne Gore zbog neispunjavanja preuzetih obaveza.

Još 2019. godine za ekološku rekonstrukciju izabran je konzorcijum predvođen kineskom kompanijom Dongfang Electric International Corporation, uz domaće kompanije Bemax, BB Solar i Permonte. Ugovor vrijedan oko 54,4 miliona eura potpisan je u junu 2020.

Projekat je obuhvatio izgradnju postrojenja za odsumporavanje dimnih gasova, denitrifikaciju, unapređenje elektrofilterskog postrojenja, tretman otpadnih voda, kao i radove povezane sa pepelom, šljakom i drugim sistemima Termoelektrane.

Radovi su počeli 2022, ali prvobitni rokovi nijesu održani.

Tokom realizacije projekta pojavili su se dodatni radovi i troškovi. Do proljeća 2025. rukovodstvo EPCG govorilo je o oko 75 miliona eura za ekološku rekonstrukciju, dok su krajem godine ukupni investicioni zahvati na Termoelektrani predstavljani kao ulaganje od oko 100 miliona eura.

Taj iznos, međutim, ne odnosi se u cjelini na prvobitni ugovor o ekološkoj rekonstrukciji. Dio novca odnosi se na druge zahvate i naknadno ugovorene poslove na postrojenju.

Rok 15. novembar

TE je 31. marta 2025. isključena sa mreže.

Najavljeno je da će zastoj trajati sedam i po mjeseci. Za to vrijeme trebalo je završiti glavne radove, povezati nove sisteme sa postojećim blokom i obaviti ispitivanja.

Kao datum ponovnog pokretanja određen je 15. novembar.

Rok je pomjeren.

Dva dana nakon isteka planiranog roka, 17. novembra, firma Projectman, angažovana za stručni nadzor, uputila je dopis izvođačima radova i Termoelektrani.

U dokumentu je navedeno da stručni nadzor od početka 2025. do sredine novembra nije imao pristup tehničkoj i radnoj dokumentaciji potrebnoj za praćenje dijela aktivnosti.

Projectman je upozorio da bez dokumentacije ne može zakonito, bezbjedno i profesionalno pratiti te poslove i da puštanje postrojenja u rad bez odgovarajućeg nadzora i prethodne provjere dokumentacije predstavlja rizik po bezbjednost i funkcionisanje sistema.

Iz te kompanije kasnije su naveli da su nepravilnosti otklonjene tokom naredne dvije sedmice.

Dokument od 28. novembra

Dva dana prije ponovnog pokretanja Termoelektrane, 28. novembra, sačinjen je dokument koji se odnosi na puštanje dijela postrojenja u probni rad.

Potpisali su ga menadžer projekta ekološke rekonstrukcije Ljubiša Janković, menadžer projekta adaptacije kotla Slavenko Drobnjak, menadžerka projekta adaptacije dimnjaka Olga Radulović, izvršni rukovodilac proizvodnje Miro Vračar, tehnički direktor EPCG Ljubiša Đurković i tadašnji vršilac dužnosti izvršnog direktora Bojan Đordan.

U dokumentu je, između ostalog, navedeno da je obavljeno funkcionalno ispitivanje.

Pokretanje postrojenja obrazloženo je i javnim interesom – potrebom za pouzdanim snabdijevanjem električnom energijom i sprečavanjem mogućih štetnih posljedica po elektroenergetski sistem i ekonomiju države.

Termoelektrana je 30. novembra priključena na mrežu.

Inspekcijski postupak, međutim, još nije bio završen.

Inspektor za pokretanje saznao iz medija

Termoenergetski inspektor Miloš Kovačević započeo je nadzor 28. novembra.

U zapisniku od 11. decembra navedeno je da inspektor nije obaviješten da su ispunjeni zahtjevi koji se odnose na saglasnosti elektroenergetske, građevinske, ekološke i inspekcije za vode za objekat u cjelini.

Iz dokumentacije koja je kasnije postala javna proizlazi i da je inspektor za činjenicu da je Termoelektrana u međuvremenu počela da radi saznao iz medija.

U zapisniku je najavljeno donošenje rješenja o odbijanju zahtjeva za probni rad zbog neispunjenosti propisanih uslova.

Postoji, međutim, važna razlika između tvrdnje da Termoelektrana nije smjela biti pokrenuta i činjenice da inspekcijski postupak u tom trenutku nije bio okončan. Zakonitost takvog postupanja predmet je prijava podnesenih nadležnim tužilaštvima i nije na novinarskom tekstu da je utvrđuje.

Nezavisni odbornik SO Pljevlja Saša Ječmenica i građevinski inženjer Nenad Rubežić podnijeli su krivičnu prijavu protiv više odgovornih lica u EPCG. Osnovno državno tužilaštvo u Pljevljima formiralo je predmet.

Prijava nije dokaz krivice prijavljenih, ali su u njoj otvorena pitanja o sadržaju dokumenta od 28. novembra, ispunjenosti uslova za probni rad i stanju pojedinih postrojenja u trenutku pokretanja bloka.

DeSOx nije bio spreman

Za razliku od pitanja pravne procedure, za jedan dio priče kasnije nije bilo dileme – postrojenje za odsumporavanje nije bilo u funkciji kada je TE 30. novembra pokrenuta.

To je posebno značajno zbog vrste uglja koji TE koristi i emisija sumpor-dioksida.

DeSOx je projektovan da sumpor-dioksid ukloni iz dimnih gasova prije njihovog ispuštanja kroz dimnjak. Bez njegovog rada jedan od ključnih ciljeva ekološke rekonstrukcije nije mogao biti ostvaren.

U noći između 13. i 14. decembra, manje od dvije sedmice nakon ponovnog pokretanja TE, državna automatska mjerna stanica na Gagovića imanju registrovala je prekoračenje praga upozorenja za SO₂.

Izmjerene su satne koncentracije od 556,9, 805 i 695,2 mikrograma po kubnom metru. Prag upozorenja je 500 mikrograma tokom tri uzastopna sata.

Grafika 1: Koncentracije SO₂ zabilježene na mjernoj stanici Gagovića imanje u noći između 13. i 14. decembra 2025. Prag upozorenja iznosi 500 µg/m³ tokom tri uzastopna sata.

Agencija za zaštitu životne sredine upozorila je građane da smanje boravak i fizičke aktivnosti na otvorenom, a osjetljivim kategorijama stanovništva preporučeno je da ne izlaze.

Ti podaci ne predstavljaju dokaz da je svu koncentraciju SO₂ izmjerenu u gradu proizvela Termoelektrana.

Kvalitet vazduha u pljevaljskoj kotlini zavisi i od individualnih ložišta, gradskih kotlarnica, saobraćaja i meteoroloških prilika. Posebno tokom temperaturnih inverzija zagađujuće materije dugo ostaju zarobljene iznad grada.

Mjerenje na Gagovića imanju pokazuje šta su građani udisali. Mjerenje na dimnjaku pokazuje šta emituje Termoelektrana. Ta dva podatka nijesu isto i ne treba ih predstavljati kao isto mjerenje.

Ali u vrijeme decembarske epizode sistem za odsumporavanje u TE još nije radio.

Građani: vazduh loš, informacije nedovoljne

Iskustva građana prikupljena su i kroz online anketu sprovedenu za potrebe ovog istraživanja. Anketa nije reprezentativna za sve stanovnike Pljevalja i njene rezultate treba čitati kao iskustva i stavove ljudi koji su odlučili da učestvuju, a ne kao statističku sliku cijelog grada.

Vazduh tokom najkritičnijih dana 86,7 odsto učesnika ankete opisalo je kao loš ili veoma loš. Dugotrajnu maglu ili smog primijetilo je 68,7 odsto, jak miris dima ili sumpora 61,4 odsto, a prljavštinu i naslage na prozorima, automobilima ili vešu 49,4 odsto.

Zbog zagađenja je 83,1 odsto učesnika promijenilo najmanje jednu svakodnevnu naviku. Manje je izlazilo 71,1 odsto, provjetravanje prostorija izbjegavalo je 42,2 odsto, dok je 37,3 odsto navelo da su djeca manje boravila napolju.

Zdravstvene tegobe koje povezuju sa zagađenjem kod sebe ili članova domaćinstva prijavilo je 51,8 odsto učesnika. To su lična zapažanja, a ne medicinski dokaz da je zagađenje izazvalo pojedinačne simptome.

Jedna od učesnica, predstavljajući se kao majka, napisala je: „Mnogo je djece u ovom gradu koja na radnom stolu drže inhalator.“ Dodala je da mnoge majke sa sobom nose terapiju za djecu i da je, po njenom mišljenju, „hitno davno prošlo“.

Anketa pokazuje i duboko nepovjerenje prema institucijama. Samo 15,7 odsto učesnika smatra da je dobilo dovoljno pravovremenih informacija o stepenu zagađenja i preporukama za ponašanje. Djelimično je bilo informisano 61,4 odsto, a 21,7 odsto smatra da informacije nijesu bile dovoljne.

Da nema ili uglavnom nema povjerenja u pravovremenu reakciju nadležnih navelo je 69,9 odsto učesnika. Istovremeno, 88 odsto je znalo ili makar čulo da sistem za odsumporavanje nije bio u punoj funkciji dok je Termoelektrana radila.

Kao najveći problem, 54,2 odsto učesnika označilo je to što inspekcije nijesu reagovale na vrijeme, a 53 odsto rad Termoelektrane bez pune ekološke zaštite. Nejasno objašnjenje odgovornosti označilo je 34,9 odsto, dok je 30,1 odsto ukazalo na nedostatak javno dostupnih podataka.

„Upozorenja momentalno a ne sa zakasnjenjem“, napisao je jedan učesnik. Drugi je zatražio da građanima budu dostupne dnevne analize mjerenja na dimnjaku.

Grafika 3: Ključni nalazi online ankete o kvalitetu vazduha, radu DeSOx sistema, reakciji institucija i rezultatima ekološke rekonstrukcije

Inspekcija naredila uključivanje novih sistema

Ekološka inspekcija je 14. decembra obavila nadzor.

Nakon toga doneseno je rješenje kojim je naložena realizacija mjera predviđenih Elaboratom procjene uticaja na životnu sredinu, uključujući stavljanje u funkciju sistema za odsumporavanje i sistema za redukciju azotnih oksida.

Rok je bio 30 dana od prijema rješenja.

Krajem januara DeNOx je već bio u testnom režimu. DeSOx još nije.

Postrojenje za odsumporavanje u industrijski probni rad pušteno je početkom februara 2026.

To znači da je ključni sistem za uklanjanje sumpor-dioksida počeo probni rad više od dva mjeseca nakon što je blok 30. novembra ponovo počeo da proizvodi električnu energiju.

Rezultati nakon uključivanja sistema

Podaci objavljeni nakon puštanja novih postrojenja u rad značajno mijenjaju drugi dio priče.

Garantna mjerenja pokazala su da je koncentracija sumpor-dioksida sa 7.030 smanjena na 113 miligrama po normalnom kubnom metru, odnosno približno 98,4 odsto.

Grafika 2: Koncentracije sumpor-dioksida i azotnih oksida prije i nakon uključivanja novih sistema u TE „Pljevlja“

Azotni oksidi smanjeni su sa 433,9 na 111,8 miligrama, oko 74 odsto.

CETI je tokom redovnog rada izmjerio 30,2 miligrama SO₂, 97,8 miligrama NOx i 6,3 miligrama praškastih materija.

EPCG je na osnovu garantnih mjerenja akreditovane laboratorije i rezultata CETI-ja u julu ocijenila da je ekološka rekonstrukcija dala rezultate i da su emisije ispod propisanih vrijednosti.

Ti podaci predstavljaju mjerljiv rezultat rekonstrukcije.

Istovremeno pokazuju koliko je rad sistema za odsumporavanje značajan za emisije TE i zbog čega je period od 30. novembra do njegovog aktiviranja važan za kompletnu ocjenu projekta.

Percepcija učesnika ankete ostala je znatno nepovoljnija od ocjene EPCG. Na pitanje da li je ekološka rekonstrukcija do sada donijela očekivano poboljšanje kvaliteta vazduha, 34,9 odsto odgovorilo je „ne“, a 24,1 odsto „djelimično“. Da je poboljšanje ostvareno smatra 16,9 odsto, dok 19,3 odsto ocjenjuje da je još rano za procjenu, a 4,8 odsto nije znalo da odgovori.

Ta razlika ne pobija mjerenja na dimnjaku. Ona pokazuje da tehnički rezultat novih sistema i povjerenje građana u čitav proces nijesu isto pitanje.

Različito tumačenje standarda

Objavljivanje rezultata nije završilo raspravu.

Ekonomski analitičar i akcionar EPCG Dejan Mijović prihvata podatak da su SO₂, NOx i praškaste materije značajno smanjene, ali smatra da se uspješnost projekta ne može ocjenjivati samo poređenjem emisija prije i poslije rekonstrukcije.

On je otvorio pitanje BAT standarda prema kojima se rekonstruisano postrojenje ocjenjuje i da li su primijenjeni kriterijumi koji odgovaraju svim obavezama koje TE nakon ovakvog zahvata mora da ispuni.

Eko-tim je nešto ranije upozorio na drugi problem u tumačenju podataka. TE je tokom 2025. radila svega 2.794 sata, pa manje ukupne godišnje emisije u takvoj godini same po sebi nijesu mogle dokazati uspjeh rekonstrukcije. Za takvu ocjenu potrebna su mjerenja tokom rada rekonstruisanog postrojenja.

Takva mjerenja EPCG je kasnije i objavila.

Zbog toga se danas mogu razdvojiti najmanje dvije stvari: postoje podaci koji pokazuju da DeSOx i DeNOx značajno smanjuju emisije kada rade, dok pravna i proceduralna pitanja koja su pratila pokretanje bloka ostaju odvojena od rezultata samih sistema.

Šta građani traže

Odgovori na otvoreno pitanje ankete pokazuju da građani ne vide jedno rješenje niti jednog uzročnika problema.

U ručnoj tematskoj analizi tih odgovora, zahtjevi da institucije rade zakonito i profesionalno, utvrde odgovornost i depolitizuju nadzor pojavljuju se u 36,2 odsto odgovora. Toplifikacija, rješavanje problema individualnih ložišta i subvencije za čistije grijanje pojavljuju se u 29,3 odsto, dok se puna funkcionalnost ekoloških sistema TE i druge tehničke mjere pominju u 13,8 odsto odgovora. Pošto je jedan odgovor mogao sadržati više prijedloga, ovi procenti se preklapaju.

„Ubrzati toplifikaciju. Filtere staviti u potpunu funkciju“, glasi jedan od prijedloga.

Drugi učesnik traži poređenje kvaliteta vazduha u tri perioda – prije rekonstrukcije, tokom zastoja TE i nakon pokretanja novih sistema – kako bi se preciznije procijenio stvarni doprinos Termoelektrane.

Dio učesnika traži zatvaranje TE, dok drugi upozoravaju da postrojenje nije jedini izvor zagađenja i insistiraju na kontroli individualnih ložišta, gradskih kotlarnica i saobraćaja. Jedan od odgovora zato upozorava: „Nije problem samo TE“, navodeći i spaljivanje neodgovarajućih goriva u domaćinstvima.

Takvi odgovori ne rješavaju pitanje odgovornosti za pokretanje bloka bez DeSOx sistema, ali pokazuju da građani problem zagađenja vide šire od jednog postrojenja i da očekuju istovremeno tehničke, socijalne i institucionalne mjere.

Vezišnica ponovo otvorila pitanje voda

Početkom jula dogodio se novi ekološki incident u Vezišnici.

Na potezu nizvodno od područja Termoelektrane pronađena je uginula riba. Članovi SRK „Lipljen“ prethodno su primijetili zamućenje vode.

Predsjednik tog kluba i ekološki aktivista Vaso Knežević kazao je da sumnja da je zagađujući talas došao iz pravca Termoelektrane, ali je istovremeno naveo da bez analiza ne može kategorički tvrditi šta je uzrok.

EPCG je saopštila da je TE u vrijeme incidenta bila van pogona zbog tehničkog kvara na kotlovskom postrojenju i da, prema informacijama kojima je kompanija tada raspolagala, nije bilo aktivnosti koje bi preko postojećih ispusta mogle dovesti do zamućenja vode ili pomora ribe.

Inspekcija je izašla na teren, a CETI uzeo uzorke.

Zbog toga se taj incident, bez dokaza o njegovom uzroku, ne može pripisati Termoelektrani.

On, međutim, pokazuje zbog čega se konačna ocjena uticaja velikog industrijskog postrojenja ne može zasnivati samo na SO₂ i NOx. Ekološka rekonstrukcija obuhvata i vode, pepeo, šljaku, otpad i druge segmente koji zahtijevaju zaseban nadzor.

Šta je utvrđeno, a šta još nije

Šest godina nakon potpisivanja prvog ugovora moguće je razdvojiti činjenice od pitanja na koja tek treba dobiti odgovore.

Ugovor o ekološkoj rekonstrukciji vrijedio je oko 54,4 miliona eura, dok su ukupna ulaganja u različite zahvate na TE kasnije značajno porasla.

Termoelektrana je bila van pogona od 31. marta do 30. novembra 2025.

Stručni nadzor je 17. novembra upozorio na probleme sa pristupom dokumentaciji.

Šest rukovodilaca EPCG i projekata 28. novembra potpisalo je dokument koji se odnosi na puštanje dijela postrojenja u probni rad.

Blok je pokrenut 30. novembra.

Inspekcijski postupak tada nije bio završen.

DeSOx nije bio u funkciji.

Ekološka inspekcija je u decembru naložila aktiviranje sistema za odsumporavanje i denitrifikaciju.

DeSOx je u industrijski probni rad ušao početkom februara 2026.

Kasnija mjerenja pokazala su veliko smanjenje emisija SO₂ i NOx.

Ono što iz dostupne dokumentacije nije moguće zaključiti jeste da je jedan pojedinac odgovoran za sve odluke i posljedice koje su pratile projekat. To nije ni posao novinara da utvrđuje.

Za kompletnu sliku ostaju važni ugovori i njihovi aneksi, konačan obračun svih radova, kompletna dokumentacija o tehničkom prijemu, inspekcijska rješenja i odgovor na pitanje u kakvom su tačno stanju bili pojedinačni sistemi 30. novembra 2025.

Ono što je već utvrđeno jeste da je blok pokrenut 30. novembra, da DeSOx tada nije radio, da je stručni nadzor neposredno prije toga upozoravao na problem sa dokumentacijom i da inspekcijski postupak nije bio završen.

Ono što još nije jasno jeste ko je, na osnovu kojih dokumenata i procjena, prihvatio takav redosljed puštanja postrojenja u rad.