Dok su tokom posljednje tri decenije na sjeveru Crne Gore nestajale fabrike i hiljade proizvodnih radnih mjesta, rastao je broj zaposlenih u opštinama, javnim ustanovama i državnim preduzećima. Promjena vlasti 2020. godine nije prekinula praksu zbog koje su godinama stizale optužbe za političko i partijsko zapošljavanje – promijenile su se partije koje upravljaju institucijama, ali je posao u javnom sektoru ostao jedan od najpoželjnijih i najsigurnijih izvora egzistencije u opštinama sa slabom privatnom privredom.
Od Pljevalja do Rožaja, nekadašnji industrijski centri ostali su bez većine velikih preduzeća. Istovremeno, gotovo svaka nova vlast optuživala je prethodnu za partijsko zapošljavanje, da bi potom i sama bila suočena sa kritikama zbog postavljanja svojih kadrova i povećavanja broja ljudi koji plate primaju iz državnog ili opštinskog budžeta.
Podaci pokazuju da problem nije samo dio političkog folklora. Planom optimizacije javne uprave bilo je predviđeno da do kraja 2020. godine na državnom i lokalnom nivou radi oko 48.000 ljudi. Umjesto smanjenja, broj zaposlenih je do kraja 2023. dostigao približno 62.500 – oko 14.400 više od planiranog optimuma.
Prema podacima koje su objavile „Vijesti“, pozivajući se na zvanične izvještaje, samo od promjene vlasti 2020. godine javni sektor uvećan je za oko 7.000 zaposlenih. Na lokalnom nivou, uključujući opštine, ustanove i preduzeća čiji su one osnivači, bilo je oko 15.800 zaposlenih – gotovo 5.000 više od broja koji je država ranije označila kao optimalan.
Koliko je posao koji zavisi od države postao važan za građane pokazuje i online anketa PV Portala sprovedena u okviru ovog istraživanja. U njoj je učestvovalo 98 ispitanika, od kojih 89 iz Pljevalja, zbog čega rezultate ne treba smatrati reprezentativnim za stanovništvo sjevera Crne Gore. Oni, međutim, pružaju uvid u iskustva i stavove dijela građana sredine u kojoj su neka od najvećih državnih preduzeća među najvažnijim poslodavcima.
Na pitanje gdje bi radije radili kada bi plata bila približno ista, čak 68,4 odsto ispitanika izabralo je državnu ili opštinsku instituciju ili javno preduzeće. Četvrtina bi radije pokrenula sopstveni posao.
Od 98 učesnika ankete, samo jedan je izabrao posao kod privatnog poslodavca.
Gdje bi ispitanici radije radili uz približno istu platu?
Partije se mijenjaju, model ostaje
Decenijama su opozicione partije optuživale Demokratsku partiju socijalista da je institucije i državna preduzeća pretvorila u mehanizam političkog uticaja i očuvanja biračke podrške. Nakon smjene DPS-a 2020. godine očekivalo se da će novi sistem zapošljavanje u većoj mjeri zasnivati na stručnosti, transparentnim procedurama i otvorenoj konkurenciji.
Međutim, rast broja zaposlenih u javnom sektoru nastavljen je i nakon promjene vlasti.
Velika državna preduzeća od 2020. do 2024. zaposlila su hiljade novih radnika. Jedan od najupečatljivijih primjera je Rudnik uglja Pljevlja. Krajem 2020. godine kompanija je imala 691 zaposlenog, a tri godine kasnije 1.168. Broj radnika povećan je za 477, odnosno za gotovo 70 odsto.
U EPCG Solar gradnji u jednom trenutku bilo je angažovano čak 1.867 ljudi. Kompanija je kasnije značajno smanjila taj broj, ali su njeno naglo širenje i način angažovanja radnika izazivali višegodišnje političke i javne polemike i optužbe da je služila kao platforma za partijsko zapošljavanje. Predstavnici kompanije i političkih struktura koje su upravljale energetskim sektorom takve optužbe su odbacivali ili su povećanje broja zaposlenih objašnjavali potrebama realizacije projekta „Solari“.
Slični obrasci bilježeni su i prije 2020. godine. U Rožajama je, prema ranije objavljenim podacima, broj zaposlenih u lokalnoj upravi za tri godine povećan sa 235 na 424. Institut alternativa je 2020. utvrdio da je 21 crnogorska opština planirala više od 900 novih zaposlenih. Među njima se izdvajalo Bijelo Polje sa 94 planirana zapošljavanja.
Problem dodatno produbljuju kašnjenja u donošenju kadrovskih planova, česte izmjene sistematizacija i angažovanja na određeno vrijeme ili po ugovorima o djelu. U takvom sistemu teško je razdvojiti stvarne potrebe institucija od zapošljavanja koje može biti motivisano političkim interesima, posebno kada ne postoje jasne i nezavisne analize potrebnog broja radnika.
Da građani politički uticaj na zapošljavanje doživljavaju kao ozbiljan problem pokazuje i anketa PV Portala.
Čak 71,4 odsto učesnika smatra da su politička ili partijska pripadnost i podrška najvažnije za dobijanje posla u javnom sektoru. Još 18,4 odsto prednost daje porodičnim i prijateljskim vezama, dok svega 5,1 odsto smatra da su presudni stručnost, obrazovanje i iskustvo.
Šta je najvažnije za dobijanje posla u javnom sektoru?
Još upečatljiviji su odgovori o neposrednom iskustvu.
Više od polovine ispitanika – 51 odsto – tvrdi da im je lično sugerisano da je za zaposlenje potrebna politička ili partijska podrška ili veza. Još 26,5 odsto navodi da je takvo iskustvo imao član njihove uže porodice.
To znači da 77,6 odsto učesnika ankete navodi lično ili neposredno porodično iskustvo ove vrste.
Te odgovore nije moguće tretirati kao dokaz da je u svakom od tih slučajeva zaista bilo nezakonitog ili partijskog zapošljavanja, jer pojedinačne tvrdnje nijesu provjeravane. Ali rezultat pokazuje koliko je među učesnicima ankete duboko nepovjerenje u način na koji se dolazi do javnog posla.
Čak 82,7 odsto ispitanika smatra da promjena vlasti „veoma mnogo“ utiče na to ko dobija posao u javnim institucijama i preduzećima, a još 8,2 odsto da utiče djelimično.
Drugim riječima, više od devet od deset učesnika ankete vidi makar određenu vezu između promjene političke vlasti i zapošljavanja u javnom sektoru.
Industrija nestala, država ostala najsigurniji poslodavac
Dok je javni sektor rastao, industrijska osnova sjevera gotovo je nestala.
U Beranama su ugašeni Fabrika celuloze i papira, „Polimka“, Ciglana, „Guming“, pogon „Oboda“, Rudnik mrkog uglja i druga preduzeća. U njihovim pogonima nekada su radile hiljade ljudi.
U Bijelom Polju propala su ili drastično smanjila proizvodnju preduzeća poput „Vunka“, „Lenke“, „Prve petoljetke“ i „Bjelasice Rade“. U Rožajama je nestao najveći dio nekadašnjeg sistema „Gornji Ibar“, dok su proizvodni pogoni ugašeni i u Plavu, Gusinju, Mojkovcu i drugim sjevernim opštinama.
Pljevlja su izgubila „Prevoz Pljevlja“, ŠPAD, Građevinsko preduzeće, „Monter“, Ciglane i veliki dio nekadašnje drvne industrije. „Velimir Jakić“, koji je u vrijeme privatizacije imao oko 700 zaposlenih, prodat je kompaniji „Vektra Montenegro“. Broj radnika potom je višestruko smanjen, a „Vektra Jakić“ je na kraju završila u stečaju.
Takav razvoj događaja nije ostavio samo prazne fabričke hale. Stvorio je sredine u kojima su opština, škola, bolnica, komunalno preduzeće, Rudnik uglja ili elektroenergetske kompanije među rijetkim mjestima na kojima je moguće dobiti relativno siguran i dugoročan posao.
Anketa pokazuje da upravo sigurnost, a ne samo visina plate, objašnjava privlačnost javnog sektora.
Kao njegovu glavnu prednost 28,6 odsto ispitanika navodi sigurnost radnog mjesta, a 27,6 odsto bolje radno vrijeme i uslove. Veća prava zaposlenih najvažnija su za 19,4 odsto, dok 15,3 odsto kao prednost vidi lakši posao. Redovnu platu kao glavni razlog navodi svega 4,1 odsto ispitanika.
Posebno je zanimljiv odgovor onih koji već rade kod privatnika. Od 26 zaposlenih u privatnom sektoru koji su učestvovali u anketi, njih 19 bi, uz približno jednaku platu, radije radilo u državnoj ili opštinskoj instituciji ili javnom preduzeću.
To je gotovo tri četvrtine zaposlenih kod privatnika u ovom uzorku.
U sredini u kojoj nema dovoljno velikih i stabilnih privatnih poslodavaca, javni posao zato postaje mnogo više od ekonomske kategorije. Mogućnost da politika utiče na zapošljavanje, produženje ugovora ili napredovanje stvara prostor da takvo radno mjesto postane i sredstvo političkog uticaja.
Hiljade nezaposlenih, a nema ko da radi
Paradoks tržišta rada na sjeveru postaje još vidljiviji kada se podaci Zavoda za zapošljavanje uporede sa stanjem na gradilištima i u privatnom sektoru.
Dok su na evidenciji i dalje hiljade nezaposlenih, građevinske, zanatske i teške fizičke poslove sve češće obavljaju radnici iz Turske, Azerbejdžana, Albanije, Bosne i Hercegovine, Srbije i drugih država.
To ne znači da na sjeveru nema ljudi koji znaju da rade te poslove. Naprotiv, veliki broj kvalifikovanih varilaca, bravara, električara, građevinaca i rukovalaca mašinama radi u državama Evropske unije, gdje za isti posao može ostvariti znatno veću zaradu i bolje uslove rada.
Nedostatak majstora bio je vidljiv i tokom realizacije velikih infrastrukturnih projekata u Pljevljima. Sagovornici sa gradilišta ukazivali su da je za pojedine specijalizovane poslove veoma teško pronaći kvalifikovane domaće radnike.
Ali podatak da privatni poslodavci sve češće angažuju radnike iz inostranstva ne znači automatski da domaći nezaposleni „neće da rade“.
Odgovori iz ankete upravo tu sliku čine složenijom.
Kada su pitani šta smatraju najvećim problemima privatnog sektora na sjeveru, ispitanici su najčešće navodili nesigurne ugovore – 35,7 odsto. Nedostatak ozbiljnih privatnih kompanija i proizvodnje označilo je 30,6 odsto, loše uslove rada 28,6 odsto, a niske zarade 26,5 odsto ispitanika. Predugo radno vrijeme navelo je 19,4 odsto.
Na ovom pitanju bilo je moguće označiti više odgovora, pa se procenti ne sabiraju do 100.
Odgovori pokazuju da dilema „država ili privatnik“ nije samo pitanje želje za lakšim poslom. Sigurnost ugovora, radni uslovi, zarada i mali broj ozbiljnih privatnih kompanija utiču na odluku radnika.
Sa druge strane, stručni kadar odlazi.
Kvalifikovani radnik koji može da bira između nesigurnog i slabije plaćenog posla na sjeveru i znatno bolje zarade u inostranstvu često bira odlazak. Onaj koji ostaje, posebno ako vjeruje da postoji mogućnost zaposlenja u javnom sektoru, ima dodatni razlog da čeka sigurniju priliku.
Tako se stvara zatvoren krug: zanatlije odlaze u inostranstvo, dio stanovništva teži sigurnom javnom poslu, privatni poslodavci angažuju strane radnike, a javne institucije i državna preduzeća ostaju najpoželjniji poslodavci.
Ako nema sigurnog posla – odlazak
Anketa otvara još jedno pitanje koje prevazilazi problem partijskog zapošljavanja – koliko je stanovništva spremno da budućnost potraži van svog grada ili države.
Čak 43,9 odsto učesnika kaže da bi napustilo svoju opštinu ili Crnu Goru ukoliko bi dobilo dobru poslovnu ponudu.
Još alarmantnije, 33,7 odsto navodi da odlazak već planira.
Još 4,1 odsto ispitanika navodi da je ranije odlazilo u inostranstvo zbog posla.
Svega 8,2 odsto kategorično kaže da ne bi otišlo, dok 10,2 odsto odgovara da vjerovatno ne bi.
Spremnost na odlazak zbog boljeg posla
Rezultat ankete zato ukazuje na dvije potpuno različite strategije kojima građani pokušavaju da dođu do sigurnosti: za jedne je to javni sektor, a za druge odlazak.
Upravo između te dvije opcije privatna privreda sjevera pokušava da pronađe radnike.
Zavisnost umjesto razvoja
Sjeverni region obuhvata više od polovine teritorije Crne Gore, ali u njemu posluje tek mali dio crnogorskih preduzeća. Prema podacima Privredne komore iz jednog od ranijih presjeka, sjever je imao svega 10,5 odsto ukupnog broja preduzeća i 6,8 odsto poslovnih prihoda crnogorske privrede.
Istovremeno, gotovo 43 odsto registrovanih nezaposlenih u Crnoj Gori dolazilo je iz sjevernih opština.
Takva disproporcija pomaže da se objasni zašto je politički uticaj kroz zapošljavanje na sjeveru posebno osjetljivo pitanje.
U razvijenoj lokalnoj ekonomiji građanin koji ne dobije posao u javnoj ustanovi ima više alternativa u privatnom sektoru. U opštini bez ozbiljne proizvodnje i sa malim brojem stabilnih privatnih poslodavaca, pristup sigurnom javnom poslu dobija znatno veću ekonomsku i društvenu težinu.
Javno zapošljavanje zato može imati dvostruku ulogu: ublažava socijalne posljedice nedostatka privatnih radnih mjesta, ali istovremeno, ukoliko procedure nijesu transparentne i zasnovane na zaslugama, otvara prostor za političku zavisnost i klijentelizam.
Upravo se tu spajaju gotovo svi rezultati ankete: 71,4 odsto ispitanika vjeruje da su za javni posao najvažniji politička ili partijska pripadnost i podrška; 77,6 odsto tvrdi da su oni ili član njihove uže porodice imali iskustvo u kojem je za zaposlenje sugerisana politička podrška ili veza; 68,4 odsto bi uz približno jednaku platu radije radilo u javnom nego u privatnom sektoru.
Istovremeno, više od tri četvrtine učesnika ankete ili već planira odlazak ili kaže da bi otišlo ukoliko bi dobilo dobru poslovnu ponudu.
Evropska komisija više od deset godina upozorava Crnu Goru na politizaciju javne uprave i potrebu da se zapošljavanje zasniva na znanju, kompetencijama i rezultatima. Ipak, planovi racionalizacije nijesu doveli do očekivanog smanjenja administracije. Rast broja zaposlenih nastavljen je i nakon smjene vlasti koja je 2020. godine došla uz obećanja o prekidu partijskog upravljanja institucijama.
Problem sjevera zato nije samo u tome što su fabrike ugašene, niti samo u tome što je broj zaposlenih u opštinama i državnim kompanijama rastao. Ta dva procesa međusobno se pojačavaju.
Gašenjem proizvodnje građani su postali zavisniji od države kao poslodavca, dok netransparentno ili politički kontrolisano zapošljavanje takvu zavisnost može pretvoriti u politički resurs.
Istovremeno, slabost privatnog sektora, nesigurni ugovori, loši uslovi rada i male zarade čine državni posao još privlačnijim, dok dio kvalifikovanih radnika alternativu pronalazi van Crne Gore.
Rezultat je sjever koji istovremeno ima veliki broj registrovanih nezaposlenih, nedostatak pojedinih profila radnika, uvoz radne snage i snažnu potražnju za poslovima u javnom sektoru.
Umjesto novih fabrika, dobro plaćenih zanata i održivih privatnih poslova, građanima su tokom tri decenije često kao najrealnije alternative ostajali posao koji neposredno ili posredno zavisi od države – ili odlazak.
Vlasti su se mijenjale, ali je osnovni problem ostao isti: u velikom dijelu sjevera siguran posao i dalje se prečesto traži tamo gdje se nalazi i politička moć – u državnim i opštinskim institucijama.
