Sistem trgovine emisionim kreditima alat za pravljenje profita

Neopodna hina izmjena postojeće Uredbe o aktivnostima odnosno djelatnostima koje emitiju gasove sa efektom staklene bašte u skladu sa dobrom praksom u EU

Ni tri godine nakon trgovine emisionim kreditima koja se desila izmedju Uniproma i Elektroprivrede Crne Gore (EPCG)  zahvaljujući kojoj je Uniprom prihodovao oko 15 miliona eura, nadležno Ministarstvo nije izmjenilo Uredbu koja i dalje omogućava dodjeljivanje prekomjerne količine besplatnih emisionih kredita ovoj kompaniji. Uredba i dalje ima puno nejasnoća i nedovoljno precizno definisanih elemenata koje su i dovele do niza problema, te stvorile prostor za zloupotrebu iste.

“Odmah nakon realizacije transakcije izmedju Uniproma i EPCG moralo se reagovati s obzirom da prodaja emisionih kredita nije bila urađena u skladu sa Uredbom koja definiše osnivanje Komisije koja će dodjeljivati emisione kredite, što nadležno Ministarsvo nije uradilo u ovom konkretnom slučaju. Sa druge strane, cijena emisionih kredita ispod 24 eura, odnosno popust od 5 % koji je Uniprom dao EPCG takođe nije bio u skladu sa Uredbom jer ista definiše minimalnu cijenu od 24 eura. Nadalje, iako Uredba daje mogućnost trgovine emisionim kreditima izmedju operatera, ona ne definiše na koji način se ta trgovina treba realizovati”, navodi Diana Milev Čavor, koordinator programa za klimu i energiju u nevladinoj organizaciji Eko-tim.

Usvajanje Uredbe u Crnoj Gori naišlo je na pozitivne reakcije kod Energetske zajednice i Evropske komisije s obzirom da je Crna Gora prva zemlja u regionu koja je definisala sistem naplate emisija CO2, medjutim, vrijeme je pokazalo sve manjkavosti ove Uredbe. 

Transponovanje EU ETS Direktive  što je i jedno od završnih mjerila za zatvaranje poglavlja 27  sprovedeno je parcijalno. Kao referentna godina za dodjelu besplatnih emisonih kredita uzeta je 2005-2008. godina što i jeste preporuka EU Direktive o trgovini emisionim kreditima. Međutim, Direktiva propisuje i da, ukoliko postoji smanjen kapacitet postrojenja koja su obavljala aktivnosti koje emituju gasove sa efektom staklene bašte treba smanjiti broj besplatnih emisionih jedinica, što se u slučaju sa Unipromom nije desilo. KAP je u periodu 2005-2008 godine imao proizvodnu aktivnost 3 puta veću nego u vrijeme kada je Uredba donjeta. Otuda i prekomjerna količina besplatnih emisionih kredita koji su Unipromu omogućili zaradu od oko 15 miliona eura.

Pokušaj izmjene Uredbe 2021. godine propao je nakon negativnih komentara Energetske zajednice na niz izmjena koje je radna grupa za izmjenu postojeće Uredbe predložila.

U međuvremenu je došlo do dodatnih promjena zbog čega je izmjena Uredbe postala još neophodnija – Toščelik je obustavio proizvodnju, a Kombinat aluminijuma drastično smanjio proizvodnju. To znači da je elektrana na ugalj u Pljevljima sada jedina veća instalacija u sistemu koja još uvijek funkcioniše, što čini aspekt „trgovine“prilično irelevantnim.

“Činjenica je da je “sporna” Uredba i dalje na snazi i da se potencijalne zloupotrebe mogu i dalje dešavati. Uredba je prilično široko definisala način postupanja sa emisionim kreditima koji preostanu nakon aukcije koji čine stabilizacionu rezervu. Ovi krediti se mogu poništiti, čuvati kao rezerva ili čak besplatno dodijeliti. U praksi, to bi značilo da se besplatni emisioni krediti koji nisu dodjeljeni Kombintu aluminijuma odnosno kompaniji Uniprom za 2022. godinu mogu dodijeliti Elektrorivredi Crne Gore ukoliko bi to Komisija za dodjelu emisionih kredita odlučila jer Uredba daje takvu mogućnost, a to bi nadalje značilo da  Eko fond  po tom osnovu opet ne bi ništa prihodovao. “ ističe Milev Čavor.

Zloupotrebe sistema trgovine emisionim kreditima nisu rijetkost ni u EU a EU ETS direktiva je do sada 4 puta mijenjana.  Između 2008. i 2012. godine industrijski sektori u EU su besplatno dobili daleko više emisionih jedinica nego što im je to stvarno bilo potrebno. Uspjeli su da prodaju svoj višak na tržištu, ostvarivši profit od više od 8 milijardi eura u tom periodu. Od 2013. godine pravila ETS-a neznatno su smanjila količinu besplatnih emisionih jedinica za industriju, a prevelika dodjela je prestala da pravi veoma velike profite za određene sektore.

“Proces reforme ETS-a nas je trebao naučiti određenim lekcijama kako bi izbjegli probleme sa kojima su se zemlje EU suočavale. Nasuprot tome, izabrali smo da slijedimo put koji omogućava zloupotrebu ovog sistema  sa ciljevima suprotnim njegovoj pravoj svrsi. Mnogo je manjkavosti  i nepreciznosti zbog čega je neopodna hina izmjena postojeće Uredbe u skladu sa dobrom praksom u EU. Nacionalni sistem trgovine emisionim kreditima je samo pripema za mnogo složeniji i kompleksniji sistem trgovine emisijama CO2 u okviru ETS tržišta kada ce operateri morati da plaćaju mnogo visočije cijene”, zaključuje Milev Čavor.