Raspored voćnih vrsta u zasadu sa više vrsta se obavlja vodeći računa o biološkim i ekološkim karakteristikama tih vrsta.
Na izdignutim položajima sade se osjetljivije vrste na zimske i proljećne mrazeve kao što je južno voće, kajsije, bademi, breskve i trešnje, a na nižim položajima se sade otpornije vrste (koje cvjetaju kasnije) kao što su jabuka, kruška, višnja, ribizla, lješnik i sl.
Na težim i vlažnim zemljištima sade se šljiva, kruška, dunja, šipak, a na lakšim breskva, kajsija, trešnja, maslina, agrumi, i sl. Na južnim ekspozicijama sade se vrste otpornije na sušu, a na sjevernim manje otporne.
Raspored sorti autofertilnih (samooplodnih) voćnih vrsta (breskva, kajsija, malina, smokva, mandarina unshiu) se vrši po čitavoj parceli ili u blokovima, kada se u svakom bloku sadi po jedna sorta. Na ovaj način se olakšava agrotehnika, navodnjavanje, zaštita, berba i druge agrotehničke mjere. Ovdje nema potrebe za sadnjom više sorti zbog oprašivanja jer je zbog samooplodnosti dovoljna i jedna sorta.
Kod samooplodnih voćnih vrsta raspored sorti može da se izvrši u odnosu na vrijeme zrenja i namjene korišćenja plodova. Rane sorte se lociraju na južnim toplijim terenima (da bi sazrele što ranije). Na hladnijim položajima se sade sorte sa kasnijim sazrijevanjem jer ovdje želimo da one sazru što kasnije zbog dužeg čuvanja i veće cijene na tržištu. Stone sorte se sade na plodnijem zemljištu i sa boljom ekspozicijom u odnosu na industrijske sorte.
Autosterilne (stranooplodne) voćne vrste i sorte (jabuka, kruška, trešnja, neke sorte šljive, višnje, kajsije, masline, i sl.) nikada ne smijemo saditi u vidu jednosortnih zasada. Najmanje je potrebno kombinovati tri sorte koje se međusobno mogu oprašivati i oplođavati. Odabrane sorte mogu biti zastupljene u približno jednakom odnosu, ali je češći slučaj da je jedna sorta vodeća, a druge dvije služe kao oprašivači. Za pravilan izbor sorti treba poznavati biologiju cvjetanja, oprašivanja i oplodnju, kao i njihove ostale biološke i privredno – ekonomske karakteristike. Sorte treba da se međusobno oprašuju ali i da su rodne i sa kvalitetnim plodovima.
Sorte oprašivači treba da počinju sa cvjetanjem i plodonošenjem kada i glavna sorta, a treba takođe da imaju i približno jednaku dužinu života. Teoretski gledano oprašivanje i oplodnja se mogu izvršiti i samo među dvije sorte. U praksi se uzimaju najmanje tri sorte zbog rizika da jedna sorta strada od mraza, bolesti, i uopšte da alternativno cvjeta.
Oprašivači treba da imaju i dobru fertilnost polena, što je karakteristika većine diploidnih sorti. Zbog nepravilne mejoze triploidne sorte (jabuka, kruška) imaju polen sa slabom fertilnošću. Fertilnost polena zavisi i od kondicije voćki, ishrane, zdrastvenog stanja i sl. Za oprašivače nije dovoljno odabrati samo diploidne sorte sa dobrom fertilnošću polena. Sorte treba da su i međusobno kompatibilne jer i fertilni polen koji dođe na žig ne može kod svih sorti da razvije polenovu cjevčicu i ne može da dođe do oplodnje. Međusobno inkompatibilne sorte formiraju tzv. intersterilne grupe i one ne mogu da se koriste kao oprašivači.
U nekim intenzivnim voćnjacima za oprašivače se uzimaju divlje vrste od kojih se ne očekuje plodonošenje i koje se ne beru. Takav slučaj imamo kod šumskog lješnika koji daje mnogo polena visoke fertilnosti i ima veliku sposobnost oplođavanja drugih sorti lješnika. U nekim zasadima u Rusiji koriste se cvjetovi divlje jabuke koji imaju dosta polena sa visokom fertilnošću. Tako na primjer sorta jabuke Zlatni delišes ima u prosjeku po stablu 64 grama polena, divlja jabuka 123 grama, a vrsta Malus floribunda 974 grama po stablu. U ovakvim slučajevima potrebno je pratiti eventualan pozitivan uticaj na hemijski sastav plodova jabuke (vitamin C, mineralne materije, boja i sl.), a negativan uticaj na metaksenije u odnosu na veličinu plodova.
Zametanje plodova uglavnom se izražava u procentima kao odnos između oprašenih cvjetova i plodova održanih do berbe. U prosjeku se računa dobar rod kod jabuka ako se u plodove razvije 3-5 % cvjetova, kod kruške 4-8 %, kod agruma je ovaj odnos 1-3 %, a kod maslina 1-2 %. Ovo su orijentacioni podaci jer broj održanih plodova do berbe zavisi od mnogo faktora kao što su rezidba, ekološki faktori, intenzitet cvjetanja, broj cvjetova i sl.
Kod nepovoljnih ekoloških uslova za oprašivanje, kod kruške se često razvije visok procenat partenokarpnih plodova što umanjuje negativne efekte nepovoljnih ekoloških faktora. Kod manjeg procenta oplodnje cvjetova dobijaju se krupniji plodovi pa se i u ovom slučaju prinos donekle koriguje. U voćarskoj praksi su česti slučajevi da broj ubranih plodova varira u širokim granicama, a prinos sa istih stabala varira u mnogo manjem rasponu.
Samooplodnja kod voćaka je takođe zavisna od mnogobrojnih unutrašnjih i spoljašnjih faktora, mada mnogo manje od stranooplodnje. U pogodnim ekološkim uslovima samooplodnja je više izražena nego u lošijim uslovima. Sorta kruške Viljamovka se u Kaliforniji gaji u vidu plantaža, a bez oprašivača. U nekim drugim, a nepovoljnim uslovima ovakvo gajenje nije moguće. I sorta jabuke Jonatan se u povoljnim uslovima gaji u vidu jednosortnih zasada. Kod nekih sorti je konstatovana veća samooplodnja na nekim podlogama u odnosu na druge.
Tako je kod kruške sorte Klapovka veća samooplodnja na podlozi divlje kruške nego na podlozi dunje. U odnosu na oplodnju voćke se mogu podijeliti u tri grupe:
I – samooplodne sorte – koje izolovane imaju preko 50 % zametnutih plodova u odnosu na slobodno oprašivanje.
II – djelimično samooplodne sorte koje izolovane imaju 20-50 % zametnutih plodova u odnosu na slobodno oprašivanje.
III – samobesplodne sorte koje izolovane imaju manje od 20 % zametnutih plodova u odnosu na slobodno oprašivanje.
Polinacija (oprašivanje) – Kod voćaka se vrši anemofilno (vjetrom), entomofilno (sa insektima) i vještačko oprašivanje.
Anemofilno oprašivanje imamo pretežno kod voćnih vrsta koje imaju posebno muške i ženske cvjetove na jednom stablu (jednodome) ili na dva stabla (dvodome – posebno muška i posebno ženska stabla). Anemofilno oprašivanje je zastupljeno kod oraha, lješnika, kestena, rogača i sl.
Muški cvjetovi kod anemofilnih voćki su u vidu rese, polen je suv, lagan i pogodan za prenošenje vjetrom. Tihi vjetrovi su najpovoljniji za oprašivanje jer jaki i suvi vjetrovi suše žig ženskih cvjetova, a polen nose van zasada. Kod ovih voćaka najčešće ranije cvjetaju muški cvjetovi (protandrija), a kasnije ženski. Obrnut slučaj, tj. da prvo cvjetaju ženski cvjetovi (protaginija), a zatim muški, je još nepovoljniji. Kada biramo oprašivače najvažnije je da obezbijedimo jednovremeno cvjetanje muških i ženskih cvjetova.
Entomofilno oprašivanje je zastupljeno kod većine voćnih vrsta, a preko 85 % oprašivanje vrši medonosna pčela.
Države sa razvijenim voćarstvom plaćaju pčelare da svoje košnice postave u blizini njihovih zasada. Kod nas se o ovome ne vodi računa pa se često dešava da samo zbog nedostatka pčela prinosi budu manji ili neredovni. Ovo je posebno izraženo kod kišnog vremena gdje je let pčela ograničen na stotinak metara od košnice.
U povoljnim uslovima i kod vrsta sa obiljem nektara u cvjetovima, dovoljno je dvije do tri košnice na jedan hektar. Međutim, za ranocvjetajuće vrste (badem, kajsija, trešnja) i za vrste sa manje nektara treba minimum 5 do 7 košnica po ha.
U većim zasadima košnice treba rasporediti na svakih 100 do 150 metara u grupi od 5 do 10 na jedno mjesto. Mnogi rezultati pokazuju da ovakvi zasadi imaju veći prinos i do 50 %.
Za oprašivanje treba koristiti jaka pčelinja društva gdje pčele izlaze iz košnice na temperaturi od 12 oC, dok pčele iz slabih društava rade tek na temperaturi većoj od 16 oC. Pčele su najaktivnije pri temperaturi od 20 – 25 oC, a na tim temperaturama cvjetovi voćaka luče i najviše nektara. Jedan cvijet jabuke dnevno luči 3 do 3,5 mg nektara, a cvijet višnje 2,5 mg.
Za sigurnije oprašivanje i privlačenje pčela u Americi se upotrebljavaju specijalni atraktanti. Sa njima se prskaju zasadi na početku cvjetanja.
U nekim zemljama (Japan) gdje su proljeća kišna i hladna za oprašivanje se koriste vještački razmnoženi insekti koji oprašuju voćke i za vrijeme hladnijih i vlažnijih dana, a koristi se i divlja pčela (vrsta ose) koja je takođe aktivnija u nepovoljnim vremenskim uslovima od pčele.
Vještačko oprašivanje voćaka – Ovo oprašivanje je široko rasprostranjeno kod hibridizacije, a mnogo manje kod plantažnih zasada. Za proizvodne zasade polen se prethodno uzima od sorti koje su dobri oprašivači, a zatim se ručno, mašinski (ili čak helikopterima) kao u nekim zasadima u Americi vrši oprašivanje.
Kod vinove loze koja ima funkcionalno ženske cvjetove oprašivanje se vrši pomoću atomizera koji izduvavaju vazduh pod pritiskom sa susjednih redova vinove loze koji imaju normalan hermafroditan cvijet. Na Novom Zelandu se aktinidija vještački oprašuje pa nema potrebe za sadnjom 12-15 % muških biljaka u plantaži. Polen se prethodno sakuplja sa muških biljaka koje se gaje posebno i sa specijanom agrotehnikom na odvojenom mjestu, a aplikacija ili nanošenje polena se vrši sa sredstvima u vidu oruđa (pištolji, rasprskivači, atomizeri, fenovi) koja rasprskuju polen. Kod većine vrsta najveći stepen oplođenja je u prva 3-4 dana, dok je poslije 7-8 dana oplođenje cvjetova veoma malo.
Raspored oprašivača – Većina istraživanja iz ove oblasti ukazuju da sorta oprašivač nebi trebala da bude udaljena više od 50 m od sorte koju oprašuje. Za najosjetljivije vrste ova udaljenost je još manja i iznosi do 30 m. Od blizine i izmiješanosti oprašivača sa glavnom sortom zavisi i procenat oplodnje. Velika izmiješanost je problematična sa stanovišta agrotehnike (rezidbe, zaštite, berbe) pa zato oprašivače treba rasporediti po nekom redosledu. Često se oprašivači sade u jednom redu, a zatim dva do tri reda glavne sorte. Utvrđeno je da čak i samooplodne sorte pomiješane sa oprašivačima daju veće prinose.
Istraživanja kod jabuke sorte Starking, Jonatan i Zlatni delišes su pokazala zakonitost, tj. negativu korelaciju udaljenosti oprašivača od osnovne sorte na broj plodova i sjemenki u plodovima. Ovi rezultati prikazani su u sledećoj tabeli:
Uticaj udaljenosti oprašivača na broj zametnutih plodova jabuke
| Udaljenost
oprašivača u m |
Procenat ubranih plodova u
odnosu na broj cvjetova |
Broj sjemenki
u plodu |
| 5 | 21,3 | 6,39 |
| 20 | 17,6 | 4,58 |
| 35 | 14,4 | 3,89 |
| 50 | 12,0 | 4,05 |
| 65 | 13,3 | 4,29 |
| 80 | 8,7 | 3,48 |
Interesantan primjer vezan je za udaljenost oprašivača od osnovne sorte kod jabuke. Prvi red do oprašivača imao je 7,8 oplođenih cvjetova, drugi 4,8 % a treći 3,6 %, četvrti red 3,1 %, a peti i ostali redovi oko 1,5 % dobijenih plodova u odnosu na broj cvjetova.
Navedeni primjer pokazuje da najudaljeniji redovi od sorte oprašivača imaju i najniži procenat plodova u odnosu na broj cvjetova. Osim većeg broja održanih plodova oprašivači utiču i na krupnoću plodova. Istraživanjem je takođe dokazano da pčele obično lete po dužini reda, a da tek svaka deseta prelazi na drugi red. Ovi rezultati ukazuju da je raspored oprašivača potrebno izvršiti u redu, a ne u vidu posebnih redova. Postoje interesantni primjeri iz prakse gdje se na redovima raznih vrsta voća dugim 200 – 250 m izvrši prekidanje na svakih 50 – 60 metara u dužini od oko 3 m. Ovaj prostor služi za kretanje mehanizacije i iznošenje plodova kod berbe. Prvih nekoliko stabala poslije svakog prekida reda se sade sa sortom koja je oprašivač. Na ovim stablima se berba vrši zasebno, a posebno berba osnovne sorte. Ovakav raspored oprašivača je pogodan jer se oni nalaze u redu, a ne ometaju agrotehničke radove uključujući i berbu.
Radoslav Bele Zečević – AGRONOM , pripravnik u NVO „da zaživi selo „
