Dana 10. juna 1943, u ranim jutarnjim satima, Prva proleterska divizija, pod komandom Koče Popovića, razbila je borbenu grupu Höhne i probila neprijateljski obruč na Sutjesci. Uspjeh Prve proleterske divizije bio je od presudnog značaja za čitav ishod tridesetodnevne bitke na Sutjesci. Njenim prodorom kroz Zelengoru ka Jahorini bio je osujećen neprijateljski plan okruženja i uništenja glavne operativne grupe i stvoreni su uslovi za izvlačenje svih ostalih partizanskih snaga. Naredne noći Sutjesku je prešao i Vrhovni štab sa Drugom proleterskom divizijom. Odsječena Treća udarna divizija Save Kovačevića sa glavninom centralne bolnice ostala je u neprijateljskom obruču u dolini Sutjeske. Dana 13. juna počeo je odlučujući prodor ove grupe. Divizija je podijeljena na nekoliko djelova i probijala se duž rijeke Sutjeske samostalno. U jednom od takvih juriša, nadomak zidina spaljenog sela Krekova poginuo je Sava Kovačević.
Treća udarna divizija je 13. juna 1943. godine, u sudaru sa oko 40.000 njemačkih vojnika, razbijena i ostavila u dolini Sutjeske vise od polovine svojih boraca i više od hiljadu ranjenika i bolesnih drugova. Divizija je razbijena, ali ne i pobijeđena…
Treća divizija mogla je da se probije u više pravaca, u cjelini ili u manjim dijelovima, ali je prema tradiciji narodnooslobodilacke borbe, nastojala da spasi ranjenike i time je sebe izložila neposrednom uništenju. Za nju nije bilo prihvatljivo nikakvo rješenje borbe kojim bi se ranjenici ostavili neprijatelju koji nije poštovao Ženevsku konvenciju. Ni Vrhovni štab ni štab Treće divizije nisu gubili iz vida ovu veliku moralnu i političku činjenicu i partizansku vojnu i ljudsku obavezu.
U istoriji nije zabilježen sličan slučaj. Svaka druga vojska bi se u takvoj situaciji predala. Na takvu pomisao ti borci nisu mogli doći.
U novijoj vojnoj istoriji nema primjera časti, hrabrosti, žrtvovanja kao što su bili pripadnici Treće udarne divizije, sa svim svojim rukovodećim kadrom. Na obalama Sutjeske i bojištima u Dolini heroja zauvijek je ostala jedna generacija omladine, jer je više od dvije trećine poginulih bilo mlađe od dvadeset i pet godina.
Djelovi bolnice su ostali okruženi – poubijani su bez milosti, ranjenici i ljekarsko osoblje. Ukupno je stradalo preko sedam hiljada partizana, više od trećine koji su ušli u borbe. Među palim borcima je bilo 597 partizanki, što je nezabilježeni primjer gubitaka žena-boraca u istoriji ratovanja.
I pored gladi, teških gubitaka, ekstremnih fizičkih napora i neprekidnih borbi snage NOVJ zadržale su visok moral i borbenost, što im je priznao i neprijatelj. Njemački glavnokomandujući general Rudolf Lüters je u svom izvještaju opisao “komunističke pobunjenike” kao “dobro organizovane, vješto vođene i sa borbenim moralom koji izaziva čuđenje”.
Partizansko izvlačenje i proboj bila je čista pobjeda, ravna čudu. Niti jedna partizanska jedinica nije se predala, niti jedna nije dezertirala. U SFRJ, Sutjeska je postala simbol izuzetnog požrtvovanja, hrabrosti i moralne čvrstine u najtežim iskušenjima.
- juna 1943, njemačke jedinice pobile su oko hiljadu i dvjesta partizanskih ranjenika: otkrivali su njihove grupe psima, pratili tragove, češljali vrtače, šume, pećine… Većinu nepokretnih ranjenika (njih oko 700) partizani su sakrili u Pivskoj planini, sa bolničarkama. Međutim, Njemci su ih, pretraživši teren sa psima tragačima, likvidirali gotovo do poslednjeg, zajedno sa bolničarkama. U njemačkom izvještaju piše da su svi poubijani, jer je većina bila zaražena tifusom.
Četnici su takođe pretraživali teren i klali partizanske ranjenike sa Sutjeske, pa su juna 1943. godine u selima Jelaču i Vrbnici zaklali dr Sima Miloševića i hrvatskog pjesnika Ivana Gorana Kovačića.
U jednomjesečnim operacijama učestvovalo je oko 18 hiljada boraca i tri ipo hiljade ranjenika, dok je na strani sila osovine i njihovih kvislinških pomagača bilo oko 127 hiljada vojnika i 300 aviona. Ukupan broj poginulih partizana u bici iznosi – 7.454 boraca.
Sutjeska je bila najteža i najkrvavija bitka NOVJ-a. I najveće iskušenje.
“Dogod budete čuli na Ljubinom Grobu pucanje naših pušaka, Njemci neće proći. A kad toga ne bude, znajte da na njemu nema više živih proletera.”
Proleteri su izginuli. Njemci nisu prošli!
Smrt fašizmu, drugarice i drugovi!
Udruženje boraca NORa i antifašista Pljevlja, preuzeto sa FB naloga Antifašisti Cetinja
