Prema poslednjim podacima Poreske uprave iz 2018. godine oko 50.000 zaposlenih osoba u Crnoj Gori neredovno prima platu odnosno trećina zaposlenih. Sindikalci tvrde da je taj broj nakon korona krize mnogo veći i da skoro polovina od 154.782 osoba zaposlenih u državnim i privatnim preduzećima, čeka na svoj lični dohodak više od dva mjeseca.
Sa svakom trećom osobom koja neredovno prima zaradu, a u odnosu na broj stanovnika, preduzeća u Crnoj Gori, svrstavaju našu državu u jedna od vodećih zemalja u Evropi u kojoj se krši jedno od osnovnih ljudskih prava – pravo na rad i zaradu.
Stari dugovi
Neslavni rekorederi u neprimljenim platama i neuplaćenim porezima i doprinosima su bivši radnici kompanije „Radoje Dakić” iz Podgorice, nekada uglednog jugoslovenskog proizvođača građevinskih mašina, kojima se, nakon 16 godina od pravosnažnosti presude presude, duguje zarada za 77 mjeseci.
Skupština akcionara kompanije „Radoje Dakić“ je 28.07.2004. godine usvojila Izvještaj o poslovanju i završni račun za 2003. godinu, u kojem su konstatovana potraživanja svih zaposlenih prema tom privrednom društvu, čiji je većinski vlasnik država, u ukupnom iznosu od 22.618.385,00 eura, na ime neisplaćenih zarada za period od 01.01.1997. do 30.06.2003. godine.
U skladu s tim, radnici su pokrenuli više parničnih postupaka pred Osnovnim sudom u Podgorici. U svim parničnim postupcima Osnovni sud je donio presude u korist oštećenih radnika kompanije „Radoje Dakić“, koje su postale pravosnažne i izvršne u junu 2005. godine. Ukupni broj povjerilaca je oko 1.800, jer su preduzeće tužili i penzioneri i radnici kojima je ranije prestao radni odnos.
Punih 16 godina radnici čekaju na izvršenje presuda koje bi Crnu Goru, umjesto oko 23 miliona, kasnije sa sudskim troškovima, mogle koštati i do 100 miliona eura.
U međuvremenu pet radnika je izgubio strpljenje i pravdu potražilo kod Evropskog suda za ljudska prava u Strazburu. Povod za podnošenje predstavke sudu u Strazburu bila je izjava tadašnjeg predsjednika Vlade Mila Đukanovića, koji je u junu 2009. godine Zaštitniku ljudskih prava i Sloboda Crne Gore, a koji se prethodno obratio u ime radnika „Radoja Dakića”, uputio dopis u kome je rečeno da Vlada „nema obavezu da novac poreskih obveznika, čija je namjena precizno planirana, upotrijebi za izmirenje obaveza prema povjeriocima”. Pet radnika ove kompanije su 5. marta 2010. godine, podnijeli predstavku Evropskom sudu smatrajući da je propustima organa države Crne Gore, da izvrši pravnosnažnu presudu, došlo do povrede njihovog prava na mirno uživanje imovine iz Člana 1 Protokola 1 Evropske konvencije o ljudskim pravima.
ČLAN 1. Zaštita imovine
Svako fizičko ili pravno lice ima pravo na neometano uživanje svoje imovine. Niko ne može biti lišen svoje imovine, osim u javnom interesu i pod uslovima predviđenim zakonom i opštim načelima međunarodnog prava.
Prethodne odredbe, međutim, ni na koji način ne utiču na pravo države da primjenjuje takve zakone koje smatra potrebnim da bi nadzirala korištenje imovine u skladu s opštim interesima ili da bi osigurala naplatu poreza ili drugih doprinosa ili kazni.
U septembru 2013. godine, Evropski sud za ljudska prava donio je presudu – Borislav Mijanović protiv Crne Gore, koja se takođe ticala odgovornosti države za neizvršavanje presude protiv kompanije ”Radoje Dakić”.
Evropski sud je utvrdio kršenje prava na pravično suđenje (Čl. 6, St. 1 Evropske konvencije o ljudskim pravima) i prava na mirno uživanje imovine (iz Čl. 1 Protokola 1 Konvencije) i konstatovao: „… s obzirom na nalaz da država ima odgovornost za dug prema podnositeljki predstakve u ovom predmetu, konstatuje se da država ne može kao opravdanje za predmetno neizvršenje da se pozove ni na nedostatak svojih sredstava niti na neimaštinu dužnika…”.
Vlada je, po toj presudi, obavezana da iz svojih sredstava u roku od tri mjeseca isplati sve iznose po domaćim pravosnažnim presudama koje su predmet izvršenja, kao i dodatni iznos od po 2.000 eura na ime nematerijalne štete i troškova.
Poslije ove odluke suda u Strazburu niko od povjerilaca, bivših radnika, nije zakasnio da ostvari svoja prava na način kao što je to uradilo pet radnika, samo što će u redovnoj proceduri morati da se prvo obrate Ustavnom sudu Crne Gore pa onda Evropskom sudu.
Saglasnost u ime države da u roku od tri mjeseca pet bivših radnika bude isplaćeno potpisala je zastupnica Crne Gore pred Evropskim sudom Valentina Pavličić.
“Za ovih deceniju državu su presude koštale 1,3 miliona eura, kako materijalne tako i nematerijalne odštete. Za sada su završeni postupci za pet radnika”, kazala je Pavličić.
Ona je dodala da joj Evropski sud nije komunicirao još predmeta bivših radnika „Radoja Dakića“ i da joj nije poznato da se njihov predmet nalazi pred sudom.
Pošto je praksa Evropskog suda za ljudska prava u Strazburu da se donose iste odluke po osnovu identičnih postupaka to znači da ako bi se svih 1.800 bivših radnika obratilo Strazburu, odluka bi za njih bila kao i za ovu petoricu. Tada bi Vlada trebalo da im isplati od 80 do 100 miliona eura, što bi bio ozbiljan problem za državni budžet, ali i, nažalost, dokaz našoj tvrdnji iznijetoj na početku teksta.
Ukoliko ne dođe do promjena, prema informacijama advokata bivših radnika “Radoja Dakića”, sudu u Strazburu obratiće se oko 500 radnika.
Zaposlenima u “Vektri Montenegro” duguje se od 20 do 40 zarada
Od privrednih giganata, kakva su bila drvoprerađivačka industrija “Vektra Jakić” iz Pljevalja, hotelsko-turistička organizacija “Boka” iz Herceg Novog, zatim Građevinar i Optel iz Pljevalja, fabrika za proizvodnju željezničkih pragova iz Kolašina i fabrika dioda iz Plužina, koje je privatizovao, navodno uspješni biznismen Dragan Brković, ostale su prazne fabričke hale, srušeni i pusti hoteli kao i objekti na atraktivnim lokacijama. U zavisnosti od firme korporacije Vektra, zaposleni tvrde da im se duguje od 20 do 40 zarada.
Istina je da su bivši zaposleni u tim kompanijama dobili sudske sporove, koji su okončani u različitim periodima poslednjih pet godina, jer zaposleni nisu podnijeli kolektivnu tužbu. Sud je odlučio da je vlasnik dužan da im isplati zarade, ali za sada od toga nema ništa. Sud je, makar u Pljevljima, naložio zaplijenu, a potom i organizovao aukcijsku prodaju, nekoliko kamiona od “Vektre Jakić” za prevoz građe, koji su, navodno u ime radnika, prodati kako bi se namirio dio zarada. Međutim, kako je nevedeno u zajedničkom saopštenju zaposlenih, do računa radnika, nije došao ni jedan jedini cent, već je novac od prodaje otišao na račun nekadašnje Poreske uprave.
Ono što je interesantno, u ovom slučaju je prošle godine Poreska uprava Crne Gore, a ove godine Uprava prihoda i carina, tolerisala “Vektri Jakić” neplaćanje doprinosa za obavezno zdravstveno i penzijsko osiguranje radnika, kao i druge poreske dažbine, ali su zato bili ažurni da nakon prodaje kamiona naplate svoj dio. Za razliku od firmi sa primorja, u Pljevljima, tačnije u “Vektri Jakić” uredno se vršila šumska sječa i proizvodnja peleta, a kompanija je, uz garancije Vlade dobijala međunarodne kredite i nikome nije smetalo što je račun “Vektre Jakić” u blokadi skoro četiri godine na iznos od 10,4 miliona eura.
Dio radnika kompanija čiji je vlasnik Dragan Brković najavljuje da će kao i radnici “Radoja Dakića” pravdu potražiti u Strazburu.
U zajedničkom saopštenju sa zbora radnika “Vektre Jakić” između ostalog saopšteno je da se oni i njihove porodice nalaze na rubu egzistencije, a posebno od kada je proglašena epidemija virusa Covid-19 u Crnoj Gori.
“Niko ne razmišlja da li imamo da jedemo. Posljednju platu smo primili u oktobru 2018. i tada nam je isplaćena junska zarada. Brković nam je ostao dužan šest plata za 2018. i cijelu 2019. godinu. Svoja potraživanja ne možemo da naplatimo ni sudskim putem jer sav novac od prodaje imovine preduzeća ide Poreskoj upravi kojoj Brković duguje za porez” naveli su, već sada bivši zaposleni jer im je vlasnik uručio otkaze.
Zastupnica Crne Gore pred tim sudom, Valentina Pavličić kazala nam je da je isplata zarada podliježe Zakonu o radu.
–Taj zakon je jasno propisao šta je obaveza poslodavca, a šta zaposlenog, ukoliko se dođe do situacija da određena privredna društva, bilo da su u privatnoj ili državnoj svojini, nisu uplaćivala određena dažbine koje su po Zakonu u obavezi da isplaćuju, tumačeći naše krivično zakonodavstvo. Radi se o određenoj grupaciji krivičnih dijela, koja spada pod zloupotrebu ovlašćenja u poslovanju, kazala je Pavličić.
Ona je pojasnila da to podrazumijeva da zaposleni imaju pravo da protiv privrednih subjekata koji nisu u određenom kontinuitetu predavali poreske prijave i isplaćivali zarade u skladu sa Zakonom, podnesu prijavu nadležnom tužiocu.
–Poreska uprava vrlo lako može da iskontroliše u kom segmentu nisu uplaćivana poreska davanja i u tom periodu pokrene postupak prinudne naplate, istakla je zastupnica Crne Gore pred sudom u Strazburu.
Pavličić smatra da zaposleni treba da pokrene postupak protiv subjekta u kome je zaposlen, da pokrene krivični postupak protiv privrednog subjekta zbog izbjegavanja plaćanja svojih obaveza.
Kako je samo “Vektra Jakić” nagomilala poreski dug veći od deset miliona eura ona nije znala da objasni.
Pokušali smo da dobijemo objašnjenje od Uprave prihoda i carina, međutim opet nismo dobili konkretan odgovor na pitanje ko je omogućio “Vektri Jakić” iz Pljevalja, da ne izmiruju poreske obaveze, a samim tim i obaveze prema zaposlenim.
“Konkretno pitanje neizmirenih obaveza obveznika „Vektra Jakić“ datira od samog osnivanja istog, odnosno od 2006. godine, a kod predmetnog obveznika je pokrenut i stečajni postupak 2012. godine koji je 2014. godine okončan usvajanjem plana reorganizacije od strane Privrednog suda. Nakon ovog perioda a u vezi sa dospjelim neizmirenim poreskih obavezama poreski obveznik je u skladu sa Zakonom o reprogramu poreskog potraživanja reprogramirao dug u ukupnom iznosu od 5.560.710,08 €, navodi se u odgovoru Uprave prihoda“. Dalje se navodi da je „Vektra Jakić“ uplatila dio svojih obaveza, ali da je zbog kršenja sporazuma reprogram ukunut.
Po nalogu Specijalnog državnog tužilaštva, 27. avgusta privedeni su biznismen Dragan Brković, njegovi sinovi Boris i Bojan, kao i izvršni direktor kompanije „Vektra“ Milić Popović. Njima se stavlja na teret zloupotreba ovlašćenja u privredi i pranje novca.
Lokalna pljevaljska preduzeća duguju radnicima po dvadestaak zarada
Lokalna preduzeća, čiji je osnivač opština, samo u Pljevljima duguju zaposlenima od četiri do skoro 20 zarada, kao što je slučaj sa preduzećem „Komunalne usluge“ u koje je krajem prošle godine uveden stečaj, a u marrtu ove godine obustavljen.
Ukupan poreski dug, za firme i javne ustanove čiji je osnivač Opština Pljevlja, a u kojima radi oko 800 radnika je prešao, a samo lokalni javni emiter RTV Pljevlja, prema podacima Uprave prihoda i carina zaposlenima duguje četiri zarade (poslednja zarada primljena je za maj). Prema podacima Uprave prihoda i carina za zdravstveno, socijalno-penzijsko osiguranje, lokalni javni emiter od 2017. godine, duguje preko 300.000 eura.
Na naše pitanje da li će Uprava prihoda i carina pokrenuti postupak protiv odgovornog lica iz Poreske uprave i čelnih ljudi lokalnih preduzeća odgovoreno nam je da oni za to to nisu nadležni.
„Imajući u vidu da Uprava shodno Zakonu nema nadležnost niti ovlašćenja za pokretanje i vođenje krivičnih postupaka, te vas za ova pitanja upućujemo na nadležne institucije”, naveli su iz Uprave za prihode i carina.
Rješenja u okviru države ni na vidiku
U politički polarizovanoj državi, kakva je Crna Gora, tako je i sa sindikalnim organizacijama. Na manje od 200.000 zaposlenih djeluju čak tri sindikalne organizacije koje se više bore za članstvo, nego za ostvarivanja i zaštitu prava zaposlenih.
Sudski procesi oko ostvarivanja prava na zaradu traju skoro dvije decenije, pa mnogi na kraju odustanu od borbe za svoje zarade. Kada uspiju da pronađu drugi posao, zbog straha od novog otkaza, ćute, pa se u okviru institucija sistema u Crnoj Gori, ne nazire prestanak kršenja jednog od osnovnih ljudskih prava, koje zagarantovano poveljom Ujedinjenih nacija i koje će biti sidro Crne Gore na putu Evropskoj uniji.
Sindikalno nejedinstvo i strah od poslodavca doprinosi kršenju prava radnika.
Sindikalni povjerenik Saveza samostalnih sindikata za Pljevlja Ratko Pejović kazao je da se, ne samo u Pljevljima, već i u Crnoj Gori, jedno od osnovnih ljudskih prava je i pravo zaposlenih na redovnu zaradu, iako Ustavom garantovano, u praksi se u dosta slučajeva ne poštuje.
–Tako imamo primjere da se zaposlenim u pojedinim kolektivima duguje i preko 60 zarada. Takva praksa je svojstvena u onim kolektivima koji su poslije transformacije i privatizacije iz društvenog prešla u vlasništvo pojedinaca. Poprilično je veliki broj primjera da su na takav način transformisana društvena preduzeća poslije izvjesnog vremena pošla u stečaj a radnici su ostali i bez zarada i bez uplaćenih doprinosa prema Fondovima zdravstva i penzijskog i invalidskog osiguranja, rekao je Pejović i istakao da je poslednjih godina slična praksa i u kolektivima čiji su osnivači i vlasnici lokalna uprava i država.
–Kada su u pitanju druga radna prava zaposlenih, ona se uglavnom poštuju u institucijama koje pripadaju javnom sektoru. U privatnom sektoru imamo mnogo situacija gdje se akta koja se odnose na radna prava zaposlenih drastično krše. Položaj sindikata i sindikalnih predstavnika prati sudbinu svojih kolektiva. Malo je primjera da su novi vlasnici preduzeća dozvolili postojanje ili jače djelovanje sindikata. Zaposleni su iz straha za sopstvenu egzistenciju prepušteni sebi i samovolji poslodavca a sindikatima na lokalnom i nacionalnom nivou u tim slučajevima su vezane ruke za bilo kakvu reakciju. Usljed stalne borbe za praćenje poštovanja zakonskih propisa vezanih za radna prava zaposlenih Sindikati se ne stižu posvetiti unapređenju istih što sledstveno tome dovodi do narušavanja povjerenja u sami Sindikat, zaključio je sindikalni povjerenik za najsjeverniju opštinu u Crnoj Gori.
U poslednje vrijeme sve se više priča o dugu “Vektre Jakić” prema državnom i lokalnom budžetu. Rijetko ko pominje radnike, koji ne žele da govore za medije jer uglavnom obavljaju poslove na crno u manjim pilanama ili autoprevoznim kompmanijama u Crnoj Gori i regionu.
–Niko ni riječi da progovori o teškom položaju radnika koji godinama ne primaju zarade. Svi se nalazimo u ozbiljnim egzistencijalnim problemima, jer ne primamo zarade. Mnogi od nas su kreditno zaduženi, školujemo djecu, a pojedini radnici su i podstanari. Veliki broj radnika prinuđen je da obavlja poslove na crno kako bi prehranio porodicu, jer smo zvanično zaposleni i ne ispunjavamo uslove za pomoć Centra za socijalni rad. Ponekad, ali ne često, dobijemo pomoć Crvenog krsta i na tome smo im zahvalni. Ovdje se radi o strašnim stvarima koga izgleda nikog ne interesuju, jer kako da objasnimo djeci zbog čega nismo sa njima po čitav dan. Oni sa starijom djecom ne mogu da svoje dijete spreme na fakultet. Šta da kažem, gladni smo, ali valjda će se sve promjeniti i pravda će konačno stići i do nas, a duguje nam se trenutno 20 zarada. Na sudu je sve više prevarenih radnika polako se udružujemo. Vlasnik kompanije nam je bez našeg znanja obračunavao minimalac, kazao je jedan od radnika koji nam je priznao da je na poziv vlasnika kompanije u večernjim satima utovarao pelet u šlepere, a novac dobijao na ruke. On nas je zamolio da mu ne pominjemo ime, jer bi dobio otkaz u privatnoj pilani gdje sada radi na crno, ali njegovu priču potvrdilo nam je još nekoliko radnika koji su bili zaposleni u “Vektri Jakić”.
Milo Džaković
Priča je nastala u okviru projekta “Unapređenje praksi lokalnih medija za izvještavanje o ljudskim i manjinskim pravima” koji sprovodi Centar za demokratiju i ljudska prava (CEDEM). Projekat je dijelom finansirala Ambasada SAD u Podgorici. Mišljenja, nalazi, zaključci ili preporuke koji su ovdje izneseni su stav autora i ne odražavaju nužno stav Stejt dipartmenta/Vlade SAD.
